TẬP 1 - BÓNG MA QUÁ KHỨ (1858 - 1961)
Trở về từ Việt Nam
cũng đau đớn không kém gì bản thân cuộc chiến.
Suốt bao năm sau, không ai nói về Việt Nam.
Chúng tôi và một cặp vợ chồng khác là bạn bè,
thế mà mãi 12 năm sau
hai bà vợ nói chuyện,
mới biết cả hai chúng tôi đều là Thủy quân lục chiến ở Việt Nam.
Tôi chẳng hề nói một lời,
chẳng hề đả động đến chuyện đó.
Và cả nước này cũng thế.
Cuộc chiến chia rẽ đất nước này sâu sắc.
Giống như trong gia đình có ông bố nghiện rượu -
“Khẽ thôi, không nên nói chuyện đó”.
Đất nước này đã xử sự như thế với Việt Nam.
Mãi đến rất gần đây tôi mới thấy
thế hệ sinh ra sau Thế chiến thứ Hai bắt đầu hỏi:
“Chuyện gì đã xảy ra?
Chuyện gì đã xảy ra thế?”
Giờ đây, điều mà đất nước này cần
là hàn gắn vết thương
để gác Việt Nam vào quá khứ.
Những giết chóc trong cuộc chiến bi thảm này phải chấm dứt.
Chiến lược của Tướng Westmoreland có hiệu quả.
Kẻ thù không còn sắp thắng nữa.
Dù từ góc độ nào,
tình hình lúc này vẫn tốt hơn chúng ta tưởng.
Ông đã không thẳng thắn với dân chúng
về mức độ can dự của chúng ta ở Việt Nam.
Chúng ta đã tăng cường hỗ trợ
chính phủ Việt Nam về hậu cần.
Chúng ta chưa gửi quân chiến đấu.
Khi ta xếp một dãy đôminô
và đẩy ngã quân cờ đứng đầu
thì cả dãy cờ sẽ đổ theo.
Nếu cuộc xâm lăng thành công ở Triều Tiên,
chúng ta có thể tin rằng nó sẽ lan ra khắp châu Á, châu Âu
và sang cả bán cầu này.
Viktor Frankl, người sống sót qua trại tập trung thời Thế chiến thứ Hai,
viết cuốn sách “Hành trình tìm ý nghĩa”.
“Sống là cam chịu thống khổ.
Tồn tại là tìm ra ý nghĩa rong nỗi thống khổ đó”.
Với những ai trong chúng ta
chịu thống khổ vì Việt Nam,
đi tìm ý nghĩa của thống khổ chính là hành trình của chúng ta từ đó.
Can dự của Mỹ vào Việt Nam
bắt đầu một cách bí mật,
và kết thúc bằng thất bại 30 năm sau
trong sự chứng kiến của toàn thế giới.
Nó bắt đầu bằng niềm tin trong sáng của những người tử tế
vì những hiểu lầm định mệnh,
sự tự tin thái quá của người Mỹ
và các tính toán sai lầm thời Chiến tranh lạnh.
Cuộc chiến kéo dài chỉ vì
cố kiết đánh tiếp có vẻ dễ hơn
phải thú nhận cuộc chiến là hậu quả các quyết định bi thảm
của năm đời Tổng thống
thuộc cả hai chính đảng Mỹ.
Khi chiến tranh kết thúc,
hơn 58 ngàn người Mỹ đã chết.
ít nhất 250 ngàn quân Nam Việt Nam
chết trong chiến tranh,
cũng như hơn một triệu quân Bắc Việt
và du kích Việt Cộng.
Ước tính hai triệu thường dân Nam Bắc
đã thiệt mạng,
và hàng chục ngàn dân
các nước láng giềng,
Lào và Campuchia.
Với nhiều người Việt,
đó là cuộc nội chiến tàn bạo.
Với người khác, đây là cao trào đẫm máu
của cuộc đấu tranh cho độc lập dài cả thế kỷ.
Với những người Mỹ tham chiến,
những người phản chiến trong nước,
và cả những người chỉ xem thoáng qua bản tin buổi tối,
chiến tranh Việt Nam là một thập niên đau đớn
và giai đoạn chia rẽ sâu sắc nhất sau Nội chiến Mỹ.
Cuộc chiến Việt Nam dường như đặt dấu hỏi về mọi thứ -
giá trị của danh dự và dũng cảm,
mức độ của tàn bạo và từ bi,
sự trung thực của chính phủ Mỹ,
và thế nào là người yêu nước.
Những ai từng trải qua cuộc chiến
không thể xóa bỏ ký ức trong lòng,
không ngừng tranh cãi về điều gì đã thực sự xảy ra,
vì sao mọi thứ lại tồi tệ thế,
ai phải chịu trách nhiệm,
và liệu cuộc chiến đó có đáng không.
Pháp bắt đầu chinh phục Đông Dương
bằng trận tấn công vào cảng Đà Nẵng năm 1858.
Họ mất 50 năm để chiếm giữ toàn bộ vùng -
Lào và Campuchia, và dải đất dài 2000 km
gọi là Việt Nam.
Cả vùng do Toàn quyền Pháp cai trị
từ phủ toàn quyền tại Hà Nội.
Người Pháp chủ yếu sống trong đòn điền
và thành phố, như Sài Gòn -
xây cất như bản sao các thành phố Pháp.
Hầu hết người Pháp thậm chí không thèm học
ngôn ngữ của dân thuộc địa.
Thay vào đó, họ lập ra hoàng đế bù nhìn
và một hệ thống
quan lại Việt Nam nói tiếng Pháp
sẵn lòng thừa hành ý họ.
Người Pháp bắt dân thuộc địa xây đường xá,
kênh rạch, xe lửa và cầu cống.
Người Việt Nam không cam chịu
ách đô hộ của Pháp,
cũng như từng quyết liệt chống lại các cuộc xâm lăng
của người Trung Quốc.
Đầu thế kỷ 20, phong trào dân tộc trỗi dậy.
Tuy nhiên ai dám chống lại ách thuộc địa
đều bị tù đày hoặc án chém.
Người Pháp kiểm soát mọi thứ
tài nguyên của chúng tôi.
Nhưng cái chính là họ tước đoạt độc lập
và tự do của chúng tôi.
Hồi nhỏ đi học, tôi đã thấm nhuần chủ nghĩa dân tộc.
Tôi luôn coi người Pháp là kẻ thù.
Kẻ thù của tôi.
Tôi thật lòng căm ghét họ.
Thật lòng.
Tôi ghét họ ghê lắm.
Và tôi cũng cực kỳ sợ họ.
Sợ khiếp đảm luôn.
Mà càng sợ thì tôi lại càng ghét họ.
Tôi là lính Thủy quân lục chiến 18 tuổi, mang súng trường,
bằng trung học chưa ráo mực.
Tôi không muốn bị bẽ mặt trước bạn bè.
Nhưng thật lòng tôi rất sợ.
Tôi thấy mình luôn phải cố giữ phẩm giá
trong suốt thời gian ở đó.
Mùa xuân năm 1919,
phe đồng minh thắng cuộc gặp nhau tại Paris
để tái thiết thế giới hoang tàn vì Thế chiến.
Tổng thống Woodrow Wilson dẫn đầu đoàn đại biểu Mỹ
ngụ tại khách sạn Crillon.
Một hôm, một người 29 tuổi cao gầy
xuất hiện, mang thỉnh nguyện thư gửi Tổng thống
do ông và nhóm người Việt dân tộc chủ nghĩa soạn.
Thư này lấy cảm hứng từ tuyên ngôn của Wilson,
rằng quyền lợi của dân thuộc địa cũng phải
được chú trọng như quyền lợi của nước cai trị.
Ông yêu cầu nguyên tắc này
được áp dụng cho tổ quốc của mình.
Thư ký hứa sẽ đưa thư cho Wilson,
nhưng không có bằng chứng nào cho thấy ông ta giữ lời.
Người ấy tên là Nguyễn Tất Thành,
lúc đó lấy bí danh Nguyễn Ái Quốc -
nghĩa là “Nguyễn - Người Yêu Nước”.
Suốt sự nghiệp dài và nhiều bí ẩn,
ông dùng gần 70 bí danh khác nhau,
rồi cuối cùng chọn bí danh “người sáng suốt nhất”
- Hồ Chí Minh.
Hồ Chí Minh thành công trong việc tạo nên hình ảnh
một người toàn tâm toàn ý
giải phóng đất nước và nhân dân khỏi đô hộ ngoại bang,
đến mức hy sinh bản thân
và cuộc sống riêng, thậm chí không lập gia đình.
Với người Việt, như vậy là hy sinh lớn,
vì với chúng tôi ai cũng cần có gia đình.
Hồ Chí Minh sinh năm 1890,
con một viên quan nhỏ trong chính quyền Pháp thuộc.
Sau khi tham gia biểu tình
chống hoàng đế bù nhìn
và quan thầy Pháp,
ông Hồ bị đuổi học và bị cho vào sổ đen.
Ông rời Việt Nam năm 1911 và sống lưu vong suốt 30 năm.
Ông làm phụ bếp trên tàu chở khách Pháp,
từng đến New York và Boston,
nơi ông từng làm đầu bếp bánh ngọt ở khách sạn Parker House.
Ông từng xúc tuyết ở London, và làm thợ ảnh ở Paris.
Tại đây, Hồ Chí Minh gia nhập Đảng Xã hội Pháp.
Nhưng khi phát hiện ra các tác phẩm chống thực dân của Lê Nin,
ông trở thành người cộng sản.
Ông được mời đến Matxcơva
đào tạo thành cán bộ Xô viết.
Đôi khi ông bị phê bình là thiên về chủ nghĩa dân tộc
hơn chủ nghĩa cộng sản.
Sau đó ông được cử sang Trung Quốc,
tổ chức nhóm người Việt lưu vong
và tham gia thành lập Đảng Cộng Sản Đông Dương.
Bạn ông nhớ lại, ông luôn “bị thôi thúc và bồn chồn”
“vì trăn trở về đất nước ông - Việt Nam”.
Đến 1940, thế giới lại rơi vào chiến tranh.
Đức chiếm hầu hết Tây Âu,
trong đó có Pháp.
Đố quốc Nhật đe dọa
nhiều nước thuộc địa ở châu Á,
và chiếm đóng Việt Nam.
Nhật cho những người Pháp hợp tác với mình
tiếp tục cai quản thuộc địa này.
Với một số người Việt, sự hiện diện của Nhật
có vẻ là dấu hiệu đáng mừng rằng đô hộ thực dân da trắng sắp kết thúc.
Nhưng Hồ Chí Minh, lúc đó ở Trung Quốc,
coi Nhật là ngoại bang xâm lược,
không khác gì Pháp.
Họ chỉ chú tâm bóc lột đất nước ông,
lấy gạo của người Việt đổ vào nồi cơm họ.
Ông nói đã đến lúc
tập hợp “người yêu nước mọi lứa tuổi, tầng lớp,
công, nông, thương, binh”
để đánh bại quân Nhật và tay sai Pháp.
Tháng 2 năm 1941,
sau ba thập niên xa tổ quốc,
Hồ Chí Minh vượt biên giới Trung Quốc
trở lại Việt Nam,
đặt bản doanh gần ngôi làng hẻo lánh tên Pác Bó
trong hang đá vôi bên sườn quả núi
mà ông đặt theo tên Các Mác,
nhìn ra dòng suối đặt tên
người thầy của mình - suối Lê Nin.
Tại đây, ông thành lập phong trào cách mạng
tên Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội
- Việt Minh.
Ai cũng muốn tham gia Việt Minh chiến đấu.
Hầu như không ai biết Việt Minh
là tổ chức cộng sản.
Để tập hợp và lãnh đạo lực lượng vũ trang cách mạng,
ông Hồ nhờ đến Võ Nguyên Giáp,
từng là giáo viên lịch sử Pháp
dạy cho trẻ con giới tinh hoa Hà Nội.
Giáp chuyển sang theo cộng sản từ sớm.
Ông càng căm thù người Pháp sâu sắc hơn
vì họ đánh vợ ông đến chết trong tù.
Lấy cảm hứng từ Napoleon, Lawrence xứ Ả Rập,
và nhà cách mạng cộng sản Trung Quốc là Mao Trạch Đông,
lúc đó Giáp đã bắt đầu xây dựng
một học thuyết chiến tranh đặc thù
dựa vào chiến thuật du kích
cho đến khi đủ lực để tấn công tổng lực theo qui ước.
Trong cuộc chiến giành độc lập ông tin sẽ diễn ra,
Giáp nói quân đội của ông
sẽ “có ở khắp nơi mà lại không ở đâu cả”.
Lý do người Việt Nam dùng chiến tranh du kích
là vì chúng tôi là nước nhỏ.
Đó là cách lấy yếu chống mạnh hiệu quả nhất.
Chỉ đánh khi chắc thắng,
và yếu tố bất ngờ là quan trọng nhất.
Chọn trận mà đánh.
Hôm đó quân số chỉ khoảng 26 trên 45.
Chúng tôi hầu như lúc nào cũng thiếu quân.
Và hôm đó thì rõ ràng là thiếu quân.
Trung đội tôi dẫn đầu.
Đột nhiên tay súng đi đầu toán quân
hô lên: “Có Việt Cộng trên đường,
Việt Cộng trên đường mòn!”
Trước khi tôi kịp phản ứng,
anh ta bị bắn giữa ngực, gục xuống.
Một trận phục kích sắp đặt kỹ nổ ra.
Tôi biết trung đội tôi mất nhiều lính.
Lúc đó tôi cầu Chúa:
“Nếu Ngài cần thêm ai đó trong trung đội thì lấy mạng con đi.
Đừng lấy mạng ai nữa”.
Nhưng vừa cầu Chúa xong,
thì tôi hoảng lên:
“Bỏ mẹ,
cho rút lại lời được không?”
Mùa xuân năm 1945,
hơn ba năm sau khi Nhật tấn công Trân Châu Cảng,
chính phủ Mỹ đi tìm đòng minh
hoạt động trong lòng địch ở Việt Nam.
Người Mỹ hy vọng tìm được cách
triệt hạ quân Nhật ở đây.
Đúng lúc đó, Hồ Chí Minh liên lạc với họ.
Thế là Mỹ quyết định
thả một nhóm Tình báo chiến lược OSS xuống gặp lãnh đạo Việt Minh.
Paul Hoagland là cứu thương trong nhóm.
Điều đầu tiên họ bảo ông
là ông phải cứu chữa
vị lãnh đạo của họ lúc đó ốm rất nặng.
Ông được đưa đến túp lều cỏ
nơi một người gầy guộc râu dài
đang nằm trên đống rơm,
và đang bệnh rất nặng.
Đó chính là Hồ Chí Minh.
Nhóm OSS - tiền thân thời chiến của CIA-
cấp vũ khí cho nhóm du kích rách rưới của ông Hồ
và kinh ngạc thấy họ học sử dụng vũ khí rất nhanh.
Hồ Chí Minh bắt đầu gọi nhóm theo mình
là “Đội Quân Việt-Mỹ”
và ca tụng nước Mỹ
là “quán quân dân chủ”,
giúp chấm dứt ách thống trị thuộc địa.
Chúng tôi thấy người Mỹ đến.
Nhìn người Mỹ,
chúng tôi coi họ như những người tự do
đi giải phóng người dân các nước.
Họ đã giải phóng được châu Âu mà.
Lúc đó, nạn đói hoành hành miền Bắc.
Hàng trăm ngàn người Việt
chết vì đói
trong khi kho thóc Nhật đầy gạo.
Thời đó, người ta dọn rác
bằng xe thồ đẩy tay.
Mẹ tôi nhớ rằng
mỗi sáng bà đều thấy
xe chở rác đi quanh các phố
và thấy người ta nhấc xác chết
chất lên những xe rác đó.
Thật không thể tưởng tượng nổi,
ai đã từng sống qua thời đó
đều không bao giờ quên được.
Cha của Dương Vân Mai là phó tổng đốc
một tỉnh phía Đông Hà Nội.
Ông là con cháu nhà quan lại
từng phục vụ người Pháp.
Hai vợ chồng ông có 17 người con.
Cha mẹ nào có con no đủ bụ bẫm
rất sợ con mình bị bắt cóc và giết.
Lúc đó như địa ngục trần gian vậy.
Chính phủ không biết phải làm sao
để xử lý tai họa này.
Nhưng Hồ Chí Minh thì biết.
Ông lãnh đạo Việt Minh
phá kho thóc của Nhật
và phát thóc gạo cho nhân dân.
Họ được coi là cứu tinh.
Khi quả bom nguyên tử đầu tiên phá hủy Hiroshima,
và ba ngày sau, quả thứ hai tàn phá Nagasaki,
Quân Nhật dường như sắp đầu hàng.
Hồ Chí Minh kêu gọi toàn dân khởi nghĩa
giành lại đất nước
trước khi quân Pháp đòng minh kịp tái lập
chế độ thuộc địa.
Người Việt đã đứng lên
trong các thành thị khắp cả nước.
Ngày 2/9 năm 1945,
đúng ngày quân Nhật tuyên bố đầu hàng,
hàng trảm ngàn người Việt
đố về quảng trường Ba Đình tại Hà Nội
để lần đầu tiên được nhìn thấy
nhà lãnh đạo bí ẩn của Việt Minh
và nghe ông đọc Tuyên Ngôn Độc Lập của Việt Nam.
Trong lúc nhân viên OSS đứng gần đó,
Hồ Chí Minh bắt đầu Bản Tuyên ngôn bằng lời của Thomas Jefferson:
“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng.
Tạo hóa cho họ
những quyền không ai có thể xâm phạm được.
Trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do,
và quyền mưu cầu hạnh phúc”.
Hồ Chí Minh kỳ vọng
Mỹ sẽ ủng hộ
khao khát độc lập của người Việt Nam,
không nhất thiết bằng cách can thiệp
mà làm những gì có thể
để hậu thuẫn phong trào độc lập.
Kỳ vọng của ông Hồ vào hậu thuẫn của Mỹ
là có tính toán, nhưng có thể hiểu được.
Tổng thống Franklin Roosevelt từng cam đoan với thế giới hậu chiến
sẽ “tôn trọng quyền của mọi dân tộc
lựa chọn mô hình chính phủ
cho xã hội mà họ sống”.
Nhưng Roosevelt đã qua đời, và người kế nhiệm HarryTruman,
lại thừa hưởng một thế giới rất khác trước đó.
Liên minh với Liên Xô -
từng giúp thắng Thế Chiến thứ Hai - giờ đã sụp đổ.
Quân Liên Xô lúc đó chiếm đóng các quốc gia Đông Âu,
và kỳ vọng mở rộng tầm ảnh hưởng
sang tận Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, và Địa Trung Hải.
Một cuộc chiến tranh mới, lạnh lại bắt đầu.
Tổng thống Pháp Charles De Gaulle cảnh báo
nếu Mỹ nhất định đòi độc lập
cho thuộc địa của Pháp, Pháp không còn lựa chọn nào khác
ngoài việc “rơi vào quĩ đạo của Nga”.
Mỹ không được làm gì động chạm đến
việc Pháp tái lập đế chế, bao gồm Việt Nam.
Lúc đó rất ít người Mỹ ở Việt Nam -
nhân viên ngoại giao, viên chức lãnh sự,
và vài doanh nhân Mỹ.
Hầu như chẳng người Mỹ nào
biết Việt Nam nằm ở đâu.
George Wickes là thành viên nhóm OSS gồm 7 người
được cử đến Sài Gòn, thành phố lớn nhất miền Nam.
Thái độ chính thức của Mỹ là trung lập,
hy vọng người Pháp và Việt Minh
tự dàn xếp giải pháp hòa bình.
Lãnh đạo đồng minh thỏa thuận tạm chia Việt Nam
thành hai vùng riêng biệt.
Quân Quốc Dân Đảng Trung Quốc sẽ quản lý miền Bắc.
Quân Anh sẽ quản lý
miền Nam Việt Nam, nơi các phe kình địch,
cả người Pháp và Việt Minh,
đang đánh nhau trên đường phố Sài Gòn.
Lúc đó không ai nắm quyền.
Cả hai phía đều hành xử hung bạo,
tàn ác, và bạo lực.
Không hẳn là một cuộc nội chiến,
nhưng cũng gần đến mức độ nội chiến
trên đường phố Sài Gòn.
Trung tá Peter Dewey,
28 tuổi, chỉ huy phái bộ OSS tại Sài Gòn,
muốn tìm hiểu căn nguyên sự việc.
Ngay từ đầu ông đã liên lạc với tất cả các phe -
không chỉ với người Pháp,
mà sau đó còn thiết lập liên hệ với các phe nhóm phía Việt Nam.
Việt Minh nhanh chóng thiết lập vị thế
là tổ chức thành công nhất.
Dewey, người nói sõi tiếng Pháp,
đã môi giới cho đàm phán giữa người phát ngôn Việt Minh
với đại diện cao cấp của Pháp tại Sài Gòn.
Việc này làm Tướng Douglas Gracey nổi giận.
Tướng Gracey là chỉ huy quân Anh ở miền Nam.
Gracey lúc đó tin rằng phải cho người Pháp
tái lập quyền kiểm soát càng sớm càng tốt.
Tướng Gracey cho rằng khi bàn thảo với Việt Minh,
Trung tá Dewey đã biến mình thành lực lượng “lật đổ”.
Bạo lực trong ngoài Sài Gòn càng dữ dội hơn.
Trung tá Dewey điện khẩn cho cấp trên.
Ông viết: “Việt Nam đang bùng cháy,
người Pháp và người Anh đã xong việc ở đây”.
Rồi ông kết luận:
“Mỹ nên tránh xa Đông Nam Á”.
Hai ngày sau đó, 26/9 năm 1945, Trung tá Dewey ra sân bay,
chuẩn bị trở về đại bản doanh OSS.
Đến một chốt chặn dọc đường, lính Việt Minh nhầm ông là người Pháp
nên xả súng bắn.
Ông chết ngay tại chỗ.
Hồ Chí Minh viết thư cho Mỹ
chia buồn về cái chết của Dewey, người mà ông biết rằng
đồng cảm với sự nghiệp của mình.
Thật trớ trêu, Trung tá Dewey -
người nỗ lực hết mình để giúp phong trào độc lập của Việt Nam -
lẽ ra không phải chết vì bị người Việt bắn nhầm.
Một phụ nữ da đen lớn tuổi ra mở cửa.
Bà lập tức hiểu ngay lý do chúng tôi đến gặp bà.
Vị tuyên úy nói:
“Tôi rất đau lòng báo tin,
con trai bà đã bị giết ở Việt Nam”.
Bà ấy ngồi sụp xuống,
không nói một lời nào.
Chồng bà bảo: “Không, chắc nhầm rồi”.
Ông vào trong lấy ra một lá thư và nói: “Đây, hôm qua chúng tôi vừa nhận thư;
con tôi hôm qua vẫn còn sống”.
Vị tuyên úy nhìn lá thư rồi nói: “Thư viết cách đây một tuần rồi.
Tôi nghĩ con ông bà bị giết đúng ngày viết lá thư này”.
Mùa thu năm 1945, một tuần sau khi Trung tá Dewey chết,
quân Pháp đổ bộ vào Sài Gòn,
thay thế quân Anh.
Họ nhanh chóng thiết lập
quyền kiểm soát thành phố
và chuẩn bị tái chiếm
toàn bộ đất nước.
Hồ Chí Minh hy vọng có thể giành được độc lập
mà không phải chiến tranh với Pháp,
và vẫn hy vọng Mỹ sẽ can thiệp.
“Nước Mỹ chưa từng là thực dân bóc lột người châu Á” -
ông Hồ nói thế với một phóng viên Mỹ -
“Đừng để vấn đề cộng sản làm cho mù quáng”.
Ông không muốn đánh Pháp trong tư thế kẻ thù của Mỹ.
Chính tôi đã thấy thư ông Hồ gửi Tổng thống Truman,
viết rằng: “Chúng tôi và các ông có cùng niềm tin”.
Thư của ông Hồ trong hồ sơ của CIA
đã không được chuyển cho Tổng thống Truman.
Tháng 6 năm 1946, Hồ Chí Minh trở lại Paris
nhưng không thuyết phục được Pháp
giữ lời hứa tặng quyền tự trị
cho đất nước ông.
Trong lúc ông Hồ đi vắng,
Tướng Giáp bắt đầu củng cố quyền kiểm soát của cộng sản
đối với cuộc cách mạng.
Ông thanh trừng thẳng tay
các phe phái không cộng sản
và những người mà ông gọi là “bọn phản động phá hoại” -
địa chủ, chủ nợ, nhóm Tờrốtkít, người Công giáo,
những người bị nghi hợp tác với Pháp.
Hàng trăm người bị bắn, dìm chết, hoặc chôn sống.
Ngày 19/12 năm 1946, sau nhiều tháng căng thẳng leo thang,
giao tranh nổ ra ở Hà Nội
giữa Việt Minh và Pháp.
Việt Minh không đọ nổi hỏa lực của Pháp.
Ông Hồ, ông Giáp và các đồng chí của họ luồn khỏi thành phố,
rút về căn cứ ở vùng núi phía Bắc.
“Ai có súng dùng súng” -
ông Hồ lên đài phát thanh kêu gọi
toàn quốc kháng chiến -
“Ai có gươm dùng gươm,
không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc”.
Nhưng đất nước mà Hồ Chí Minh hy vọng đoàn kết lại
lúc đó đang chia rẽ sâu sắc.
Nhiều gia đình phải ly tán.
Dù cha bà làm quan cho Pháp,
chị của Dương Vân Mai quyết đi theo hiệu triệu của ông Hồ.
Chồng chị Tháng của tôi
là người ủng hộ Việt Minh.
Lúc đó Hồ Chí Minh đã sơ tán chính phủ
về cứ địa trên núi,
nên vợ chồng chị đi bộ ròng rã
từ Hà Nội lên cứ địa
để tham gia kháng chiến chống Pháp.
Chiến tranh Việt Nam thực chất là nội chiến, cả trong gia đình.
Pháp đổ hàng ngàn quân vào Việt Nam -
quân chính qui Pháp, lính đánh thuê châu Âu và lính thuộc địa
từ Marốc, Algeria, Tunisia, và Senegal -
chiến đấu cùng lính quân đội Lào và Campuchia,
và quân Việt Nam chống cộng.
Lực lượng Pháp chiếm được
hầu hết thành thị
và lập ra hàng trăm tiền đồn.
Người Pháp cũng muốn kiểm soát vùng nông thôn
bằng chương trình mà họ gọi là
bình định -
họ xây đê, dựng trường, làm đường, và tiêm chủng cho trẻ em.
Người Pháp bình định làng mạc.
Ban ngày họ có thể kiểm soát được,
nhưng đến tối Việt Minh lại quay về,
nên làng bình định không bao giờ thực sự an toàn.
Cha tôi thường lắc đầu bảo:
“Bình định đúng là vô tích sự,
giống như bắt cóc bỏ dĩa vậy”.
Việt Minh gài mìn đường sá, phá sập cầu và đường ray,
phục kích lính tuần tra Pháp, rồi biến mất tám.
Đôi khi quân Pháp trả thù ngôi làng gần nhất,
đốt nhà, hãm hiếp phụ nữ,
hành hình những ai bị nghi giúp đỡ Việt Minh.
Nhưng cộng sản hóa ra tàn bạo không kém gì Pháp.
“Thà giết lầm còn hơn bỏ sót” - một chỉ huy từng nói thế.
Và họ nhắm đến
bất kỳ ai có liên hệ với Pháp.
Từ khi làm việc cho người Pháp, cha tôi trở thành
mục tiêu của họ. Càng lên chức cao,
ông càng trở thành mục tiêu lớn hơn.
Một lính Việt Minh từng vào cầm súng lục định bắn ông
nhưng cuối cùng lại quyết định không bắn.
Tổn thất của Pháp ngày càng cao.
“Có những ngày bọn con nản lòng đến mức muốn buông xuôi hết” -
một lính Pháp viết thư cho mẹ mình -
“Các đoàn xe bị tấn công, đường sá bị cắt đứt,
hàng đêm đạn bắn tứ phía,
mà trong nước thì cứ dửng dưng”.
Có lần tôi gọi điện được cho mẹ tôi.
Tôi kể với bà những gì đang diễn ra ở đây.
Tôi bảo bà đừng có tin
những gì báo viết hay chiếu trên truyền hình
vì chúng ta đang thua trận.
Tôi còn nói: “Chắc mẹ sẽ không bao giờ gặp lại con
“vì bọn con ở tiền đồn cực Bắc của Thủy quân lục chiến.
Từ đây bọn con có thể nhìn thẳng qua Bắc Việt Nam,
thấy cả lửa đầu nòng pháo bắn sang”.
Và tôi bảo: “Mọi người trong đơn vị con sắp chết hết.
Chắc con không còn sống mà trở về đâu”.
Mẹ tôi bảo: “Không, con sẽ trở về”.
Bà nói: “Mẹ cầu Chúa hàng ngày, và con là người đặc biệt,
con sẽ trở về”.
Tôi nói: “Mẹ ơi, người mẹ nào cũng nghĩ là con mình đặc biệt.
Con toàn phải xếp xác người đặc biệt vào bao đấy”.
Tuyên bố kịch tính của Tổng thống Truman
rằng Nga có bí mật nguyên tử
khiến các cơ quan ngoại giao toàn thế giới
đứng ngồi không yên.
Chúng tôi ý thức rất rõ chiến tranh lạnh đang diễn ra,
rằng chúng tôi có một kẻ thù,
và kẻ thù đó là Liên Xô.
Nước Mỹ ở cực bên này
còn Liên Xô ở cực bên kia.
Đây là tình thế đối đầu
của phe Thiện và phe Ác.
Chúng ta là Thiện, còn bên kia là Ác -
không mơ hồ gì.
Chỉ vài tuần sau khi Nga trở thành cường quốc hạt nhân,
thêm một tin choáng váng nữa -
lực lượng cộng sản của Mao Trạch Đông
đã kiểm soát toàn bộ Trung Quốc.
Khởi nghĩa cộng sản lẻ tẻ cũng nổ ra
tại các thuộc địa Anh ở Miến Điện và Mã Lai Á.
Tháng 1 năm 1950, Mao chính thức công nhận
phong trào của Hồ Chí Minh, đồng ý cung cấp vũ khí, trang bị,
và huấn luyện quân sự mà ông Hồ yêu cầu.
Liên Xô cũng công nhận Việt Minh
và ngỏ ý muốn giúp đỡ.
Tổng thống Truman - người bị
phe đối lập chỉ trích đã để “mất” Trung Quốc
và không “kiềm chế” được cộng sản -
phê chuẩn gói viện trợ 23 triệu đôla
cho người Pháp ở Việt Nam.
Nước Mỹ không còn trung lập nữa.
Chúng ta rơi vào thế phải lựa chọn
giữa việc giữ hòa hiếu
và liên minh với Pháp, hậu thuẫn họ ở Đông Dương
với việc chúng ta - cũng từng là thuộc địa -
đồng cảm với khát khao
tự do và độc lập của người Việt.
Quân đội Bắc Triều Tiên thiện chiến và hùng mạnh
đã tràn qua vĩ tuyến thứ 38
tấn công quân Nam Triều Tiên đang hoàn toàn bị động.
Tháng 6 năm 1950, đồng minh cộng sản của Trung Quốc
là Bắc Triều Tiên xâm lược Nam Triều Tiên.
Tổng thống Truman hạ lệnh
đưa hàng chục ngàn quân Mỹ
sang Bán đảo Triều Tiên.
Quân Mỹ và đồng minh
đẩy được quân Bắc Triều Tiên về phía Bắc.
Trong lúc đó, ở Nam Trung Quốc,
quân đội Mao bắt đầu huấn luyện quân Việt Minh
thành lực lượng chiến đấu hiện đại,
có khả năng gây tổn thất nặng cho quân chiếm đóng Pháp.
Vào tháng 7, chính quyền Truman
lặng lẽ gửi máy bay vận tải
và một lô xe Jeep đến Việt Nam,
có 35 cố vấn quân sự
đi theo giám sát sử dụng.
Trong nhóm này và cả ở đại sứ quán Mỹ,
không ai biết nói chữ tiếng Việt nào.
Nhưng Hoa Kỳ lúc này đã chính thức có mặt tại Việt Nam.
Tháng 10 năm 1950,
hàng tràm ngàn lính Trung Quốc
bắt đầu tràn vào Bắc Triều Tiên,
đẩy quân đồng minh lùi về phần dưới bán đảo.
Giữa thế trận sục sôi,
Truman tiếp tục tăng viện trợ quân sự cho Pháp ở Việt Nam.
Nếu cuộc xâm lăng thành công ở Triều Tiên,
ta có thể tin rằng nó sẽ lan ra khắp châu Á, châu Âu
và sang cả bán cầu này.
Chúng ta tham chiến ở Triều Tiên
để bảo đảm cho an ninh quốc gia và sự tồn tại của chúng ta.
Mùa thu năm 1951,
một nghị sĩ trẻ bang Massachusetts
tên John F. Kennedy dùng bữa ở quầy rượu
trên sân thượng khách sạn Majestic nhìn xuống thành phố Sài Gòn.
Trong bữa ăn,
ông có thể nghe thấy tiếng súng ầm ầm bên kia sông Sài Gòn.
Các chỉ huy Pháp trấn an Kennedy
rằng nếu Mỹ tăng cường hậu thuẫn,
Pháp có thể tái lập quyền lực tại Việt Nam.
Nhưng Kennedy ngồi suốt hai tiếng với nhà báo kỳ cựu Seymour Topping.
Ông này vẽ ra bức tranh hoàn toàn khác.
Ông nói người Pháp đang thất bại,
và nhiều người Việt từng ngưỡng mộ Mỹ
nay chuyển sang ghét Mỹ vì Mỹ hậu thuẫn Pháp.
Kennedy tin lời nhà báo này.
“Trừ phi Mỹ khiến Việt Nam tin
Mỹ cũng chống “bất công và bất bình đẳng”
như chống cộng sản” -
Kennedy nói với cử tri khi quay về Mỹ -
“những nỗ lực hiện tại sẽ chỉ là ‘thất bại được báo trước”.
Vào năm 1952,
Tướng Dwight Eisenhower được bầu làm Tổng thống,
một phần vì ông hứa mạnh tay hơn
với chủ nghĩa cộng sản.
Năm đó, tiền thuế dân Mỹ
bị dùng để chi trả hơn 30% chiến phí của Pháp ở Việt Nam.
Trong vòng hai năm,
tỉ lệ này tăng lên gần 80%.
Nhiều người hỏi câu này:
Vì sao nước Mỹ chi
hàng trăm triệu đôla
hỗ trợ lực lượng Liên Hiệp Pháp
chống lại cộng sản ở Đông Dương?
Tôi nghĩ có lẽ nhìn vào bản đồ này,
tôi có thể trình bày vì sao việc đó lại tối quan trọng.
Đây là Đông Dương.
Nếu Đông Dương sụp đổ,
Thái Lan sẽ rất khó khán,
xứ Mã Lai giàu cao su và thiếc cũng thế.
Tôi có thể nói,
vì đã đến tận chiến trường,
cuộc chiến Đông Dương là cuộc chiến đẫm máu và ác liệt.
Tính tới 1953, người Pháp đã tham chiến bảy năm,
chịu hơn 100 ngàn thương vong,
và cũng không bình định được nông thôn Việt Nam.
Pháp đã thay 6 tổng chỉ huy.
Tuy nhiên, người thứ 7,
Tướng Henri Navarre, trấn an người Pháp
chiến thắng đã cận kề.
Ông nói: “Giờ đây ta có thể thấy rõ
như thấy ánh sáng cuối đường hầm”.
Trong khi đó, nhiều người Pháp kinh hãi
trước tin tức về sự tàn bạo của lính Pháp,
việc sử dụng tràn lan napalm -
bom xáng lỏng thiêu trụi cây cối,
nhà cửa, và da thịt con người.
Lính Pháp hồi hương khi về đến Marseilles
đã bị công nhân cảng ở đây ném gạch đá.
Cánh tả ở Paris bắt đầu gọi cuộc chiến là
“Cuộc Chiến Bẩn Thỉu”.
Hình quay cận cảnh,
qua vai, thấy một cảnh sát nắm cổ
một cậu thanh niên, vừa lôi vừa đấm.
Mọi người la hét...
Ngay giây phút đó,
tôi nhận ra những ai có lòng với nước Mỹ
đều đã bị đẩy nửa vòng trái đất
đi sản đuổi bóng ma trong rừng.
Đất nước thì đang tan tác.
Tôi thấy người như cha tôi
đánh đập người như tôi.
Tôi biết theo phe nào?
Ở Triều Tiên, 3 năm chiến tranh đã kết thúc.
Mỹ và phía cộng sản thỏa thuận ngừng bắn tại Bàn Môn Điếm..
Tháng 7 năm 1953,
chiến tranh Triều Tiên kết thúc bằng một dàn xếp
nhưng bán đảo vẫn bị chia cắt.
Giới hoạch định chính sách Mỹ coi đó
là bằng chứng có thể kiềm chế chủ nghĩa cộng sản ở châu Á.
Mùa thu năm đó, người Pháp tỏ ý sẵn sàng
đàm phán để kết thúc cuộc chiến ở Việt Nam.
Hồ Chí Minh đồng ý đàm phán.
Nhưng trước khi các nhà đàm phán gặp nhau ở Geneva,
cả hai bên đều muốn cải thiện vị thế trên chiến trường.
Tướng Navarre lập ra một cụm cứ điểm
trong thung lũng hẻo lánh vùng Tây Bắc
tên là Điện Biên Phủ, hy vọng nhử được Việt Minh
vào một trận chiến quyết định.
Tướng Navarre tin chắc hỏa lực mạnh và không quân Pháp
sẽ đập tan đòn tấn công của Việt Minh.
Ông và bộ chỉ huy thấy không phải e ngại gì
dãy đồi núi phủ rừng bao quanh 11 ngàn lính
phòng thủ dưới thung lũng.
Viên chỉ huy pháo binh tự tin
đến mức còn phàn nàn: “Tôi có thừa pháo rồi”.
Tướng Giáp đã nhìn thấy thời cơ.
“Chúng tôi quyết bằng mọi giá phải tiêu diệt toàn bộ quân địch
ở Điện Biên Phủ” - ông nhớ lại.
Để làm điều đó, ông làm được kỳ công hậu cần vĩ đại bậc nhất
trong lịch sử quân sự -
kỳ công được tái hiện trong phim tuyên truyền
và ca tụng trong nhiều thập niên sau.
Khoảng 250 ngàn dân công -
gần một nửa là phụ nữ -
đã chuyển mọi thứ ông Giáp cần cho cuộc vây hãm,
từ bao gạo đến pháo được tháo rời,
đi bộ, xuyên rừng.
Tướng Giáp bao vây thung lũng bằng 50 ngàn quân
và 200 pháo lớn, che giấu và ngụy trang khéo
đến mức không quân không phát hiện được.
Ngày 13/3 năm 1954,
pháo binh Việt Minh từ các sườn đồi
bắt đầu đầu nã đạn 50 viên một phút
xuống lính Pháp co cụm bên dưới.
Đường băng bị phá hủy.
Quân Pháp bị vây, chỉ có thể táng viện
và tiếp tế bằng thả dù.
Viên chỉ huy pháo binh Pháp,
người đã khinh địch trước đó, tự sát.
Cuộc tiếp tế không vận cho Điện Biên Phủ tiếp tục -.
chở người và trang bị cho lực lượng đồn trú anh hùng .
chống chọi với đợt công phá lớn của Việt Minh trong hơn sáu tuần..
Hôm nay, Điện Biên Phủ là một con đập bằng người.
ngăn chặn đợt thủy triều đỏ.
đang đe dọa nhấn chìm Đông Nam Á..
Chính phủ Pháp khẩn cầu Tổng thống Eisenhower can thiệp.
Tổng thống từ chối can thiệp nếu không được Quốc hội chấp thuận
và đồng minh châu Âu hậu thuẫn.
Nước Anh từ chối,
và Quốc hội Mỹ cũng không chấp thuận hành động đơn phương.
Những người cộng sản
dưới quyền Hồ Chí Minh cho rằng họ đấu tranh cho độc lập
và Pháp đang cố giữ lấy thuộc địa.
Vì thế tôi tin rằng
trước khi Mỹ có bất kỳ can dự nào,
người dân phải được hưởng độc lập,
và phải ủng hộ cuộc đấu tranh đó.
Eisenhower viết trong nhật ký: “Tôi tin rằng
không thể đạt được thắng lợi quân sự nào trong tình thế này”.
Dù vậy, không hỏi ý kiến Quốc hội,
Tổng thống bí mật gửi thêm máy bay vận tải Mỹ -
sơn đè phù hiệu Mỹ do phi công dân sự lái -
tiếp tế cho lính Pháp đang tuyệt vọng ở Điện Biên Phủ.
Mọi người đều hiểu chỉ riêng
Việt Nam thì không có ý nghĩa nhiều.
Nhưng họ tin - và tôi cũng tin - nếu ta thua cuộc,
phần còn lại của châu Á sẽ rơi hẳn vào tay cộng sản.
Lúc đó ta phải nhìn rộng hơn về những khả năng có thể xảy ra -
có thể gọi là hiệu ứng dây chuyền.
Nếu ta xếp một dãy đôminô,
rồi đẩy quân cờ đứng đầu,
thì chắc chắn cả dãy cờ
cũng sẽ nhanh chóng đổ theo.
Chiều ngày 7/5 năm 1954, sau 55 ngày bị bao vây,
lính Pháp kiệt sức ở iện Biên Phủ ra đầu hàng.
Họ mất 8 ngàn binh sĩ - chết, bị thương, hoặc mất tích.
Tướng Giáp tổn thất gấp ba lần con số này,
nhưng ông đã chiến thắng vẻ vang.
Cha mẹ bà Dương Vân Mai cũng phải thán phục.
Họ rất hãnh diện
rằng Việt Minh đã đánh bại Pháp,
một cường quốc phương Tây.
Ngưỡng mộ và kính trọng Việt Minh,
nhưng họ cũng lo sợ.
Và nỗi sợ lớn hơn niềm vui.
“Kẻ thù đã phát hiện ra trò tháu cáy của ta”
-lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Lyndon Johnson phát biểu -
“Hôm nay là Đông Dương, ngày mai toàn châu Á sẽ cháy bùng lên,
và sau đó, liên minh phương Tây sẽ sụp đổ”.
Lẽ ra ta phải thấy sự kiện đó báo hiệu ngày tàn của kỷ nguyên thuộc địa
ở Đông Nam Á, vì thực tế đúng như thế.
Nhưng thay vì vậy, ta lại nhìn từ quan điểm chiến tranh lạnh,
nhận định đó là thất bại của thế giới tự do
và có liên quan đến sự trỗi dậy của Trung Quốc.
Đó là cách hiểu hoàn toàn sai về một sự kiện có tính then chốt,
và vì thế ta phải trả giá quá đắt.
Trụ sở cũ của Hội Quốc Liên ở Geneva, Thụy Sĩ, nơi phương Đông gặp phương Tây
trong hội nghị quốc tế
có thể ảnh hưởng quyết định đến tương lai chính trị châu Á.
Một ngày sau khi Điện Biên Phủ sụp đổ,
giới ngoại giao từ 9 quốc gia tề tựu về Geneva
để dàn xếp tương lai Việt Nam.
Thương thảo kéo dài gần hai tháng rưỡi.
Mặc dù giành thắng lợi,
Hồ Chí Minh và Tướng Giáp không thể tiếp tục chiến đấu
nếu không có thêm hậu thuẫn của Trung Quốc và Liên Xô.
Nhưng Trung Quốc vừa mất 1 triệu lính ở Triều Tiên
nên không muốn can dự vào thêm một cuộc chiến nữa
dọc biên giới nước họ.
Liên Xô thì đang hy vọng giảm căng thẳng với phương Tây.
Cả hai đàn anh cộng sản đều thúc giục Hồ Chí Minh
đồng ý chấp nhận dàn xếp,
chia cắt đất nước như kết cục chiến tranh Triều Tiên.
Ông Hồ đành phải nhượng bộ.
Cuối cùng, không ai thấy thỏa mãn.
Việt Nam tạm thời bị chia cắt ở vĩ tuyến thứ 17.
130 ngàn quân phía Pháp đóng ở miền Bắc
sẽ dời xuống miền Nam,
và 50 đến 90 ngàn quân Việt Minh
sẽ tập kết ra miền Bắc.
Hai nửa nước bị chia cắt
bởi Khu phi quân sự để chờ tổng tuyển cử
thống nhất hai miền,
cuộc bầu cử mà ai cũng biết Hồ Chí Minh sẽ thắng.
Chúng tôi đi đến
khoảng 1/3 quả đồi
thì họ xả đạn vào chúng tôi.
Chúng tôi bị trên đe dưới búa -
chúng tôi hay gọi như thế.
Một điều tôi học được từ chiến tranh
là con người không phải vì tử tế mà trở thành giống loài thượng đẳng.
Người ta hay bảo quân đội
biến trẻ con thành cỗ máy giết người.
Tôi thì luôn cho rằng đó là cơ hội bộc lộ thôi.
Trên những bè nhỏ ọp ẹp bất chấp hiểm họa biển cả,
hàng ngàn người Công giáo và Phật tử
nhận thấy không thể sống được dưới chế độ cộng sản.
Với họ, hoặc là tự do hoặc không có gì cả.
Theo Hiệp định Geneva,
thường dân ở hai miền Việt Nam
nếu muốn chuyển đến miền kia
có 300 ngày để di cư.
Cha mẹ tôi muốn ở lại
để gặp lại chị Thăng
vì họ biết chị Thăng sẽ trở về.
Nhưng họ không thể mạo hiểm như thế.
Họ tin rằng khi Hồ Chí Minh
và chính phủ của ông về đến Hà Nội,
cha tôi sẽ là người đầu tiên bị giết,
và cả nhà tôi sẽ bị ngược đãi.
Tôi nhớ ngày chúng tôi ra đi,
tôi nhìn quanh và nghĩ: “Tôi chẳng bao giờ còn về đây nữa”.
Vô cùng đau đớn -
như thể mặt đất bỗng sụp dưới chân mình.
Cuối cùng, khoảng 900 ngàn người tị nạn,
gồm hơn nửa tổng số
giáo dân ở miền Bắc,
chạy vào Nam - nhiều người đi bằng tàu Mỹ.
Hoa Kỳ hy vọng bằng cách nào đó xây dựng được
một chính phủ hợp pháp ở miền Nam.
Chính phủ này lúc bấy giờ do Ngô Đình Diệm đứng đầu.
Là người Công giáo mang nặng tính Nho giáo
tại một nước đa số là Phật tử,
ông Diệm độc thân, và từng định trở thành linh mục.
Với chúng ta, chiến tranh thực sự bắt đầu khi chúng ta làm đối tác,
hay nói đúng hơn, là nạn nhân của Tổng thống Diệm.
Chúng ta dự định giúp ông ta
biến Nam Việt Nam thành nền dân chủ.
Ông ta nói ông ta muốn thế. Và chúng ta thì tin ông ta.
Giống như Hồ Chí Minh,
ông Diệm dành nhiều năm xuất ngoại để tìm hậu thuẫn
cho chủ nghĩa dân tộc mang dấu ấn của ông.
Ông là một chính khách lão làng. Ông ghét người Pháp
chẳng kém gì căm thù cộng sản,
vì họ từng cầm tù ông, chôn sống người anh cả,
và người cháu của ông.
Diệm sống cách biệt, chuyên quyền,
hầu như không tin ai ngoài người nhà.
Ông cũng tỏ ra khôn ngoan, tháo vát,
và có tài khai thác điểm yếu của đối phương.
Nhưng ông phải gánh vác nghĩa vụ nặng nề là kiến tạo một đất nước mới.
Người Pháp, lúc đó vẫn còn hàng ngàn quân
đóng tại miền Nam, khinh ghét Diệm.
Nhiều tỉnh còn đang bị các giáo phái chi phối,
họ có cả quân đội riêng.
Hàng ngàn lính Việt Minh lúc đó đã tập kết ra Bắc,
nhưng hàng ngàn cán bộ -
những đảng viên Cộng sản kiên trung và tinh nhuệ -
ở lại miền Nam để tổ chức kháng chiến ở nông thôn.
Sài Gòn chịu sự kiểm soát ủa quân Bình Xuyên -
một tổ chức tội phạm do người Pháp hậu thuẫn.
Người Pháp đứng sau Bình Xuyên,
trợ giúp tổ chức này
vì họ không muốn ông Diệm thành công.
Đây trở thành cuộc đối đầu trọng tâm.
Vài nhân viên CIA tin Diệm có thể là vị cứu tinh
của Nam Việt Nam.
Người khác lại không chắc lắm về nhận định đó.
“Ông ta là thiên sứ không có mặc khải” -
một nhà ngoại giao báo cáo với Washington.
Đại sứ Mỹ đồng ý với nhận định này.
Ngày 27/4 năm 1955,
Tổng thống Eisenhower quyết định chấm dứt hậu thuẫn của Hoa Kỳ
đối với chế độ ông Diệm.
Đúng lúc đó, Diệm dốc toàn lực
tấn công quân Bình uyên.
Bỗng nhiên, giữa trưa,
chúng tôi nghe súng nổ rồi thấy lửa cháy
và cả khu phố bốc cháy.
Hàng trăm người của hai bên thiệt mạng và bị thương
trong cuộc giao tranh đường phố kéo dài một tuần liền.
Với Hoa Kỳ, tình huống này tạo ra
một vấn đề trầm trọng.
Diệm cuói cùng giành lại được thế kiểm soát Sài Gòn.
Cuối cùng, quân của Diệm thắng.
Eisenhower không còn lựa chọn nào khác là tiếp tục với Diệm.
Người Pháp sau đó thông báo dự định rút lui hoàn toàn
khỏi Nam Việt Nam, chấm dứt gần một thế kỷ chiếm đóng.
Ông Diệm bắt đầu được lòng dân vì ông dường như là hiện thân
của phong trào dân tộc miền Nam.
Ông thành công trong việc tống tiễn người Pháp hoàn toàn khỏi Việt Nam.
Trong khi ông Hồ chỉ đuổi Pháp ra khỏi một nửa phía Bắc.
Đang đà chiến thắng, ông Diệm kêu gọi trưng cầu dân ý ở miền Nam.
CIA cảnh cáo ông không can thiệp quá lộ liễu vào kết quả.
Nhưng khi kiểm phiếu,
Ông Diệm tuyên bố giành 98.2% phiếu bầu.
Ngày 26/10 năm 1955, Ngô Đình Diệm tự tuyên bố
trở thành tổng thống đầu tiên của nhà nước mới: Việt Nam Cộng Hòa.
Cuộc tổng tuyển cử thống nhất hai miền
mà các bên hứa tại Geneva đã không diễn ra.
Ông Diệm trở thành đồng minh, hoặc đúng hơn là ông chủ của chúng ta,
vì chúng ta coi trọng mục tiêu ngăn chặn
cộng sản chiếm giữ miền Nam
đến mức không dám để ông ta thua cuộc.
Cho nên Diệm bắt đầu lớn lối với chúng ta.
Đây là mối quan hệ đặc thù.
Ta cần một đồng minh mà ta tin
có thể làm trung tâm của chính sách đối ngoại của ta.
Họ hiểu ngay điều đó.
Nên thay vì chó vẫy đuôi thì đuôi vẫy chó.
Vị khách đặc biệt đến từ Viễn Đông.
Tổng thống Việt Nam Ngô Đình Diệm được
Tổng thống Eisenhower chào đón theo nghi thức hiếm thấy tại sân bay,
bắt đầu chuyến thăm chính thức bốn ngày
Tổng thống Diệm, đồng minh trung thành bậc nhất của Hoa Kỳ
ở Đông Nam Á,
xin tăng viện trợ để giúp đất nước ông chống lại
áp lực ngày càng tăng của cộng sản.
Tổng thống lắng nghe và đồng cảm với yêu cầu này.
Hầu hết chính khách - cả hai phe Dân chủ và Cộng hòa -
giờ đây dường như đều chia sẻ thay đổi trong quan điểm
của John F. Kennedy.
Nam Việt Nam là “đứa con của chúng ta” - ông nói -
“Chúng ta không thể bỏ rơi nó”.
Nếu Nam Việt Nam sụp đổ nước Mỹ “sẽ phải chịu trách nhiệm
và uy tín của chúng ta ở châu Á sẽ còn xuống thấp hơn nữa”.
Từ trước đến nay chưa từng có một quốc gia Nam Việt Nam,
nhưng người Mỹ - vì từng tái thiết gần như toàn bộ đất nước
thời Tân kinh tế những năm 30 và từng giúp tái thiết Tây Âu
với Kế hoạch Marshall -
tin rằng họ vẫn có thể thiết lập quốc gia Nam Việt Nam.
Eisenhower điều động một lực lượng dân sự đông đảo
sang Nam Việt Nam, mang theo các kế hoạch phát triển kinh tế
mà ông hy vọng sẽ chinh phục “con tim và khối óc” người Việt Nam.
Nhưng nhóm dân sự này luôn ít hơn
số lượng cố vấn quân sự -
được lệnh sang để hiện đại hóa, huấn luyện, và trang bị cho quân đội Diệm -
được gọi tên là Quân đội Việt Nam Cộng Hòa.
Một số sĩ quan Việt Nam Cộng Hòa cho rằng phương pháp của Mỹ không phù hợp
với kiểu chiến tranh du kích
với quân cộng sản.
Đa số cố vấn Mỹ đều là cựu binh
từ thời chiến tranh Triều Tiên.
Họ quyết tâm huấn luyện quân Nam Việt Nam
sẵn sàng ngăn chặn một cuộc tấn công qui ước từ miền Bắc xuống.
Nhưng Bắc Việt Nam không hề
có ý định như vậy.
Hồ Chí Minh đang tập trung tái thiết đất nước
điêu tàn sau hơn một thập niên chiến tranh.
Chính quyền cộng sản tiến hành cải cách ruộng đất
theo mô hình của Trung Quốc
tàn bạo đến mức giết chết hàng ngàn người -
không chỉ địa chủ thân Pháp
mà cả nông dân từng sát cánh với Việt Minh.
Hồ Chí Minh vẫn quyết tâm thống nhất Việt Nam.
Nhưng ông lo rằng hành động quân sự
trực tiếp ở miền Nam
sẽ kéo Mỹ dính sâu hơn vào xung đột.
Ông dặn các đồng chí ở miền Nam
phải tin vào đấu tranh chính trị, tránh đấu tranh vũ trang.
Nhưng thông điệp này không có ý nghĩa gì
với cán bộ cách mạng miền Nam
đang bị kìm kẹp và cố gắng sống sót
dưới chế độ ngày càng hà khắc của Diệm.
Trong chiến dịch “Tố cộng”,
Diệm bỏ tù hàng chục ngàn thường dân
không cần xét xử, ra lệnh xử tử hàng trăm người.
Đến lúc này thì cộng sản miền Nam tự ý hành động
và bắt đầu tìm diệt viên chức Nam Việt Nam.
Trong lúc bạo lực táng lên ở miền Nam,
ở Hà Nội, một số lãnh tụ mới xuất hiện.
Hồ Chí Minh vẫn là biểu tượng cách mạng
đối với toàn thế giới, nhưng ông bắt đầu chia sẻ quyền lực
với những người đang mất kiên nhẫn với thái độ thận trọng của ông.
Người Mỹ hầu như không biết những nhân vật này.
Nhân vật quan trọng nhất
là con một thợ mộc ở Quảng Trị tên là Lê Duẩn.
Từng tham gia thành lập Đảng Cộng Sản Đông Dương,
ông Duẩn sống sót qua gần mười năm trong nhà tù Pháp,
và được coi là người khôn ngoan trong chính trị nội bộ,
thăng tiến đến chức Bí thư thứ nhất của đảng.
Đến năm 1959, Lê Duẩn và nhóm có xu hướng cứng rắn
bắt đầu có ảnh hưởng trong Bộ Chính trị Bắc Việt,
và bắt đầu thay đổi chính sách của Bộ Chính trị.
Họ lập luận rằng Hà Nội phải tìm mọi cách
trợ giúp cách mạng miền Nam
lật đổ Diệm bằng bạo lực.
Người Bắc Việt bắt đầu hành xử hùng hổ hơn.
Họ không chấp nhận tình trạng đất nước chia cắt.
Họ bắt đầu nỗ lực để
thống nhất đất nước
bằng mọi giá.
Các nhóm 40-50 quân Việt Minh vũ trang
bắt đầu quay lại Nam Việt Nam,
theo đường mòn xuyên rừng núi bên Lào
mà người Mỹ sau đó gọi là Đường mòn Hồ Chí Minh.
Bạo lực chống chế độ Diệm tiếp tục gia tăng.
Tối 8/7 năm 1959 tại Biên Hòa,
gần 40 km phía Đông Bắc Sài Gòn,
6 cố vấn Mỹ đang ngồi xem phim
trong hội trường.
Du kích Việt Minh bí mật lẻn vào khu nhà
và bắn qua cửa sổ.
Thiếu tá Dale Buis quê ở Pender, bang Nebraska,
và Thượng sĩ Chester Ovnand,
quê ở Copperas Cove bang Texas, thiệt mạng.
Họ là những lính Mỹ đầu tiên thiệt mạng vì đạn địch
trong Chiến tranh Việt Nam.
Chúng ta một lần nữa phải chứng minh
với cả thế giới
liệu rằng đất nước này -
vốn được tạo dựng bằng tự do lựa chọn,
bằng vô số cơ hội và phương hướng -
có thể đương đầu với cuộc xâm lấn kiên định
của cộng sản hay không.
Ngày 8/11 năm 1960, John Fitzgerald Kennedy
được bầu làm Tổng thống Mỹ.
Phó Tổng thống là Thượng Nghị sĩ Lyndon Johnson.
Họ thắng sát sao Phó Tổng thống Richard Nixon
và người cùng tranh cử, Thượng Nghị sĩ Henry Cabot Lodge.
Khi tranh cử, cả Kennedy và Nixon
đều hứa không lùi bước trước chủ nghĩa cộng sản quốc tế
ở bất kỳ đâu cộng sản đe dọa.
Nhưng ít người Mỹ biết hoặc quan tâm
đến những gì diễn ra ở Việt Nam.
Sáu tuần sau ngày Kennedy đắc cử,
tại một làng hẻo lánh trong rừng tên Tân Lập,
sát biên giới Campuchia,
đại diện các nhóm cách mạng miền Nam
tập hợp để lập ra một tổ chức mới thay thế cho Việt Minh,
nhằm lật đổ Ngô Đình Diệm
và đánh đuổi ngoại bang đang hậu thuẫn Diệm.
Sau cánh gà, Lê Duẩn và các đồng chí của ông ở Hà Nội
đạo diễn mọi việc.
Tổ chức mới này được đặt tên là
Mặt trận Giải phóng Dân tộc.
Lực lượng vũ trang của Mặt trận Giải phóng Dân tộc được gọi là
Lực lượng Vũ trang Giải phóng Nhân dân.
Nhưng đối thủ của họ ở Sài Gòn và Washington
thích dùng tên gọi miệt thị hơn.
Trong mắt họ, những nhà cách mạng này
là bọn Cộng sản phản bội của dân tộc Việt Nam -
Việt Cộng.
Hãy cho mọi quốc gia biết rằng
dù họ có muốn điều tốt lành cho chúng ta hay không,
chúng ta sẽ bằng mọi giá, vượt mọi khó khăn,
hỗ trợ bất kỳ đồng minh và
đối chọi với bất kỳ kẻ thù nào, để bảo toàn cho sự tồn tại
và thành công của tự do.
Tôi luôn luôn nghĩ rằng can đảm
tức là phải xông lên lô lốt địch hoặc đứng thẳng giữa hỏa lực địch.
Nhưng hành quân ngày qua ngày từ làng nọ sang làng kia,
băng đồng vượt núi,
chỉ để hàng ngày mở mắt dậy nhìn ra vùng đất ấy
và nghĩ rằng: “Vài phút nữa mình bước ra đó
rồi liệu có bỏ xác lại chỗ này hay chỗ kia,
hay sắp bị cụt mất chân không”...
Chỉ bước đi thôi cũng đã vô cùng can đảm.
Đôi khi đang đi, tôi nhìn xuống chân mình và nghĩ:
“Sao mình vẫn đi được nhỉ?”